چهارشنبه ۲۹ اسفند ۱۳۹۷

کشتی‌رانی دریایی و رودخانه‌ای

کشتی‌هایی که در زمان کریستوف کولومب به کار می‌رفتند اکنون تکامل بسیار یافته بودند. این کشتی‌ها معمولا از نوع کاراک Caraques[1] و

caraque

کاراک

 

Galion

گالیون

گالیون
Galions[2] و یا از نوع کاراول Caravelles[3] بوده‌اند. دو نوع اولی کشتی‌های بادبانی بزرگی بودند که قدرت کشش بسیار داشتند و عموما می‌توانستند تا 1600 چلیک بار و 1200 عمله و مسافر و 200 توپ حمل کنند و حال آنکه نوع سومی کوچک و قدرت صد تا 200 بشکه بار را داشته است. در سال 1638 لویی سیزدهم پادشاه فرانسه کشتی تاج«کورون» Couronne را به آب انداخت و آن کشتی بزرگی از نوع کاراک بود که 70 متر طول و 15 متر عرض داشت و 72 توپ حمل می‌کرد و مساحت مجموعه بادبانهای آن بیش از پانزده هزار متر مربع بود.
از زمان لویی چهاردهم به بعد به خصوص در نتیجه مساعی فرانسویان و هلندیان دوران پر افتخار کشتی‌های بزرگ مسافربری شروع شد. طول این کشتی‌ها عموما از 60 متر تجاوز نمی‌کرد لیکن وجود تیر حمال که همه ساختمان کشتی بر آن استوار می‌گشت و سکانی که فرامین آن به وسیله سلسله‌ای از چرخها و طنابها اجرا می‌گردید و نیز وجود سلسله‌ای از بادبانهای مربع شکل قدرت تحرک فوق‌العاده‌ای به آن می‌داد.
دو کاخ جلو و عقب کشتی را کوتاه‌تر می‌ساختند تا با قسمت شناور هماهنگی بیشتر داشته باشد و گذشته از آن در تزیین این کاخها کوشش بسیار می‌کردند به طوریکه کشتی عظمت و جلال خاص می‌یافت. برعرشه چندین پل که طبقه به طبقه روی یکدیگر قرار می‌گرفتند توپهای متعدد کار گذاشته می‌شدو این توپها هنگامیکه فاصله دشمن در حدود 500 تا 600 متر می‌شد شروع به فعالیت می‌کردند.

caravelle

کاراول

 

couronne

کورون

در این مقام شایسته است که ضمنا از فضیلت تقدم یکی از پیشقدمان گذشته یادی بکنیم: این تقدم از آن فیزیک دان هلندی گور نلیس وان دربل
Cornelis Van Drebbel ( 1631-1572) است که در حدود سال 1624 اولین ناو زیر دریایی را ساخت. این ناو که طبعا از چوب ساخته‌شده بود شکل تخم‌مرغ داشت و می‌توانست با کمک پارو به خط افقی یا قائم تغییر مکان دهد و اول بار در رودخانه تایمز در لندن در عمق چهارمتری فاصله مابین وست مینستر Westminster و گرینویچ Greenwich را که معادل دو میل بود طی کرد.
توسعه دریا نوردی طبعا تکامل و توسعه ساختمان بنادر را ایجاب می‌کرد. می‌بایست موج شکن‌های متعدد بسازند تا کشتی‌هایی را که در بنادر لنگر می‌انداختند از آسیب حملات دریا محفوظ دارند، سواحل را عمیق کنند تا کشتی‌ها بتوانند به سهولت در کنار خشکی پهلو بگیرند، بار اندازهای طویل ایجاد کنند تا چندین کشتی بتوانند در عین حال محمولات خود را خالی کنند. در بنادردریایی اصلاحات فراوان به عمل آمدو ترقی بنادر مامبورگ و آمستردام و لوهاور و لیورپول‌نانت و بوردو و لیسبون مربوط به همین عهد است و نیز بنادر رودخانه‌ای از قبیل آنور و لندن از همین اوقات تکامل و توسعه یافتند. رودهای بزرگ وسیله ارتباط با دورترین نقاط هر کشور را فراهم می‌ساختند و دست وپا گیرترین محمولات را ممکن بود از این راه با سهولت به هر نقطه انتقال داد.
فواید بیشمار و مزایای متعدد راه‌های آبی را از قدیم می‌دانستند لیکن به خصوص در زمانی که توسعه تجارت وجود خط سیرهای معین و مشخص و ساعت‌های ورود و خروج دقیق را ایجاب می‌کرد معلوم شد که فقط به وسیله این راهها می‌توان این دو شرط اساسی را تأمین کرد. گذشته از این بازده نیروهای محرک اعم از نیروی انسانی یا حیوانی بر روی راههای آبی به‌مقدارقابل ملاحظه‌ای بیشتر از راههای زمینی بوده است. با چه سهولت خارق‌العاده‌ای ممکن بود چندین تون مال‌التجاره را در داخل زورقی بریزند و زورق را به وسیله طنابی به اسبی که در ساحل حرکت می‌کرد متصل سازند و حال آنکه برای حمل همین میزان بار بر پشت حیوانات واز داخل کوهها و دره‌ها اسب‌های متعدد کفایت نمی‌کرد.
واضح است که در تمام مواردی که مسیر رودخانه‌ها شایستگی این نوع حمل و نقل را نداشت تجار و سوداگران دست به کار می‌شدند وبا حفر

domenico

دومینکو

 

Drebbel

دربل

ترعه‌های متعدد نقایص مجاوری طبیعی را رفع می‌کردند. از اینجا فی‌المثل به خوبی معلوم می‌شود که علت ثروت بیمانند شهر و نیز که ترعه‌ها و مجاری متعدد آن واسطه تجارت مشرق زمین با اروپای غربی بود چیست و چرا بندر آمستردام که از آن پس رابطه ما بین اروپای شمالی و مرکزی با قاره آمریکا گشت تا این حد توسعه یافت و فراوانی نعمت در آن به حد ممکن رسید.
از آنجا که کشور ایتالیا در دوران تجدد پیش آهنگ مدنیت اروپایی بود کاملا طبیعی می‌نمود که هوش و فراست دانشمندان و مهندسان متجسس آن در راه اصلاح فن ترعه سازی فعالیت بسیار کند. از قرن یازدهم میلادی ناحیه لومباردی در شمال ایتالیا دارای ترعه‌های فراوان به منظور آبیاری بود. در قرن دوازدهم توانستند رودخانه تسن Tesein [4] را رام کنند و با ایجاد ترعه‌ها آن را برای حمل مال‌التجاره آماده سازند ودر قرن سیزدهم نوبت به رودخانه آدا Adda [5] رسید.
در قرن چهاردهم فن ایجاد ترعه‌‌ها و مجاوری آب در همه جا شیوع یافت و ابتدا در هلند و سپس در فرانسه اولین طرح‌های ترعه سازی ریخته شد و به تدریج اصلاح گردید.
در قرن پانزدهم ابتدا رودخانه اور Eure[6] و سپس قسمت علیای رودخانه سن تا شهر تروآ Troyes قابل کشتی‌رانی گردید. در قرن شانزدهم میلادی مهندس فرانسوی به نام آدام دو کراپون Adam de Craponne (1576- 1527) ترعه بزرگی ساخت که آبهای رودخانه دورانس Durance [7] را به آبهای رودخانه رون Rhone متصل می‌کرد و ضمن عبور تمام ناحیه کرو Crou [8] را مشروب می‌ساخت.
به طوریکه سزاردونستردام نوشته است: «در 23 ماه مه 1558 در سالون، تمام جمعیت گرد آمدند، و با حیرت و شعف بسیار این آب را با کف زدنهای بسیار استقبال کردند، زیرا این اقدام برای ایشان‌باور‌کردنی‌نمی‌نمود».
در همین اوقات دو مهندس از اهل شهر ویترب Viterbe در ایتالیا به نام برادران دومینکو Domenico روش ساختن بندها و سدهای دریچه دار را که از قدیم معمول بود تکمیل کردند و با ایجاد حوض‌های واسطه که سطح آب را بالا و پایین می‌برد عبور کشتی را از بندها ممکن ساختند ودر واقع سدهای ‌دریچه‌دار را آن چنان که امروزه معمول است به وجود آورند. این روش اول بار در اواخر قرن پانزدهم میلادی برای سد سازی در رودخانه برنتا Brenta [9] معمول گردید ودر نزدیکی شهر پادو Padoue [10] به مرحله اجرا در آمد و سپس درتمام کشور ونیز معمول شد و بالاخره لئوناردو داوینچی آن رادر فرانسه نیز متداول ساخت. فرانسوای اول و هانری دوم و شارل نهم پادشاهان فرانسه در قرن شانزدهم خوب متوجه شدند که از این روش چگونه می‌توان برای کشتی‌رانی در داخل مملکت استفاده کرد و هانری چهارم برای اولین بار در سال 1604 دستور ساختمان ترعه بریار Briare [11] راداد. این ترعه که نقشه آن به وسیله مهندسی از اهل شهر تور Tours در فرانسه به نام هوگ کروسینه Hugues Crosine ترسیم شد فقط از سال 1642 برای کشتی‌رانی مهیا گردید ودر واقع علت این تأخیر به واسطه جنگهای داخلی و اغتشاشات محلی و مخصوصا قتل پادشاه بوده است. معهذا ساختمان این ترعه فایده بزرگی داشت زیرا سران امپراطوری فرانسه و مهندسین آبیاری را به فکر ایجاد نقشه مهمتری انداخت و آن این بود که با ایجاد ترعه‌ای دریای مدیترانه را با اقیانوس اطلس بهم متصل سازند. با این حال همه این اشخاص بزرگ و مهم نتوانستند نقشه‌های قابل اجرایی: ای این منظور تهیه کنند و افتخار تهیه این نقشه اجرا شدنی منحصر به شخصی به نام پی یر پول ریکه Pierre paul Riquet (1680- 1604) می‌باشد و این شخص تحصیلداری بود که در ناحیه لانگدوک در جنوب فرانسه مالیات نمک را وصول می‌کرد و برای مسائل مربوط به آبیاری ذوقی داشت. کولبر مشوق اودر این اقدام شد و اولین کلنگ این اقدام مهم [12] در سال 1667 به زمین زده شد. ریکه سلامتی و دارایی خود را در این راه صرف کرد و اگر سعادت آن را نداشت که خاتمه کار خود را مشاهده کند (1681) لااقل کسی در افتخار این اقدام با او چانه نزد و نام وی بر روی آن باقیماند.
در همین اوقات در مملکت هلند برای توسعه کشتی‌رانی داخلی اقدامات مجدانه‌ای می‌کردند ومنظور از این کار این بود که خطوط منظم حمل
Pierre-Paul_Riquet_statue

پی یر پول ریکه

ونقل به وسیله ترعه‌ها و مجاری آب به وجود آوردند که مراکز مهم صنعتی و فلاحتی را بهم مرتبط سازد از جمله مابین شهرهای دلف
Delft[13] و روتر دام حداقل روزی 16 کشتی حرکت می‌کرد قیمت محدود این وسیله حمل ونقل ورود و خروج آنها در ساعات معین و آسایش کامل در ضمن مسافرت ( زیرا در راههای آبی نه دست انداز وجود دارد و نه موانع)‌آن چنان بود که جا داشت آدمیان براحوال مال‌التجاره رشک برند، زیرا در حالی که اشیاء و اجناس با ملایمت دلپذیری در طول رودخانه‌ها و ترعه‌ها می‌لغزیدند و پیش می‌رفتند دور از انصاف مینصود که مردم برای انتقال از نقطه‌ای به نقطه دیگر شکنجه وحشتناکی را، که عبارت از حرکت بر روی کوره راههایی بود که نام جاده زمینی بر آن داده بودند، تحمل نمایند و اسب‌ها و ارابه‌ها برحسب تصادف دست و پای خود را خورد کنند یا چرخ ومحور خودرا از دست بدهند. در واقع سالها بود که این فواید و آن مشکلات به خوبی شناخته شده بود.از این لحاظ در قرن پانزدهم به این فکر افتادند که وسایلی برای انتقال مسافر از روی آب به وجود آورند. با این حال فقط از قرن هفدهم به بعد این نقشه‌ها جامه عمل پوشیدند و رسمیت یافتند به طوریکه کشتی‌های کوچک حمل ونقل مسافران خط سیرهای معین و ساعات حرکت ثابت پیدا کردند ودر واقع «کالسکه‌های آبی» شروع به رقابت با کالسکه‌ها و دلیجانهای زمینی کردند.
در فرانسه اولین خطوط حمل ونقل مسافر از راههای آبی در سال 1625 مابین پاریس و شهر تور برقرار گردید و بعد از آن خطوط شهرهای اوکرز Auxerse [14]و لیون به وجود آمد. مسلما راهی که مسافران طی می‌‌کردند طویل‌تر از راه زمینی بود اما در در عوض قیمت آن سه برابر کمتر و مخصوصا به نحو غیر قابل مقایسه‌ای خستگی راه نسبت به راه زمینی ناچیز بوده است. کشتی‌های کوچک مسافربری را با زیبایی بسیار می‌آراستند و آنها را با رنگهای تند منقش می‌کردند و مسافرین می‌توانستند در طول راهرو‌هایی که شیشه‌بندی شده بودند قدم بزنند و مناظر زیبای اطراف را تماشا کنند واز جمله با همین وسیله و با همه وقاری که شایسته بانوی بزرگی می‌باشد مادام دوسوینیه Sevigne [15] از پاریس عازم املاک خود در ناحیه برتانی گردید.


[1] - کاراک نام کشتی پرتقالی بود که در قرن شانزدهم مابین برزیل و پرتقال کار می‌کرد واز آن پس تمام کشتی‌هایی که از روی این نمونه ساخته شدند کاراک نام یافتند. (یادداشت مترجم)
[2] - گالیون نیز نام کشتی اسپانیایی خاصی بود و از آن پس چه خود اسپانیاییها و چه مردم ایتالیا و غیره کشتی‌های بسیار ازا این نوع به آب انداختند که عموما آنها را گالیون می‌نامیدند.(یادداشت مترجم)
[3] - کاراول نوعی کشتی کوچک چهارد کلی بود که در قرن شانزدهم فراوان به کار می‌رفت و قدرت تحرک آن بسیار بود. باید دانست که هر چهار کشتی که کریستوف کولومب به وسیله آنها آمریکا را کشف کرد از نوع کاراول بوده‌اند. نام کاراول اخیرا از طرف فرانسویان به نوعی هواپیمای مسافربری که شهرت و مقبولیت بین‌المللی یافته است داده شد.(یادداشت مترجم)
[4] - رودخانه تسن از سوئیس سرچشمه می‌گیرد واز داخل دریاچه ماژور در شمال ایتالیا عبور می‌کند و شهر پاوی را مشروب می‌سازد و به رود بزرگ پو Po می‌ریزد. (یادداشت مترجم)
[5] - رود آدا از ناحیه تیرول در شمال ایتالیا سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از داخل دریاچه کوم Come به رود پو می‌ریزد. (یادداشت مترجم)
[6] - رودخانه اور از رودخانه‌های مرکزی فرانسه است که شهر شارتر را مشروب می‌کند و به رودخانه سن می‌ریزد.(یادداشت مترجم)
[7] - دورانس رودخانه‌ای است سیلابی که از جنوب آلپ سرچشمه می‌گیرد و بعد از عبور از شهر بریانسون در فرانسه برود بزرگ رون می‌ریزذ از 10 سال قبل مهندسین کمپانی الکترسیته فرانسه با ایجاد چندین سد عظیم که از بزرگترین سدهای جهان است آب این رودخانه‌ها را مهار کردند و موجب آبیاری قسمت بزرگی از ایالت آلپ دریایی در جنوب فرانسه و ایجاد میلیونها کیلووات الکتریسیته شدند. (یادداشت مترجم)
[8] - ناحیه کرو جلگه جنوبی رودخانه رون است که سابقا به کلی بی حاصل واز سنگ پوشیده بود آبادانی این ناحیه که امروزه از نقاط حاصل‌خیز جنوب فرانسه است یکی از بهترین نمونه‌های آبیاری مصنوعی در جهان می‌باشد. (یادداشت مترجم)
[9] - رودخانه برنتا در شمال ایتالیا از نواحی تیرول سرچشمه می‌گیرد و شهر باسانو را مشروب می‌کند ودر نزدیکی ونیز به دریای آدریاتیک می‌ریزد.(یادداشت مترجم)
[10] - شهر پادو یا پادواPadova در نزدیکی شهر ونیز واقع است شهرت آن از لحاظ آثار مهم تاریخی منسوب به دوره قدرت کشور ونیز و نیز از لحاظ دانشگاه مهم آن است که یکی از بزرگترین دانشگاههای ایتالیا است. (یادداشت مترجم)
[11] - ترعه بریا که حتی امروزه مورد استفاده بسیار است از رودخانه لوآر منشعب می‌گیردد. (یادداشت مترجم)
[12] - این اقدام مهم عبارت از ساختمان ترعه‌ای است که در فرانسه به نام ترعه جنوب موسوم است و 241 کیلومتر طول دارد واز این لحاظ یکی از بزرگترین ترعه‌های دنیا می باشد.این ترعه در حدود شهر تولوز شروع می‌شود واز راه رودخانه کارون و به کمک ترعه‌های فرعی متعدد دریای مدیترانه و اوقیانوس اطلس را در جنوب فرانسه بهم متصل می‌سازد. ایجاد وسایل دیگر حمل ونقل امروزه استفاده از این ترعه را محدود کرده است ولی بازهم مورد استفاده است (یادداشت مترجم)
[13] - شهر کوچک دلف در جنوب هلند واقع است و مرکز مهم صنایع چینی‌سازی و شیشه سازی است . (یادداشت مترجم)
[14] - شهر کوچک اوکرز در دره رودخانه ایون از منشعبات رود سن قرار دارد. این شهر از مراکز ملوک الطوایفی قدیم است و هنوز وضع قدیمی خود را حفظ کرده و بنابراین از لحاظ تاریخی بسیار جالب توجه است. (یادداشت مترجم)
[15] - مارکز دوسوینیه (1676- 1626) از بانوان معدودی است که در ادبیات فرانسه نامی ازخود باقی گذارده است. شهرت او به واسطه‌انتشار مجموعه نامه‌های اوست که به دخترش و بعضی دیگر از دوستان نوشته واول بار درسال 1726 انتشار یافت. سبک این نامه‌ها بسیار بدیع و حاکی قدرت تصورات نویسنده است ودر عین حال چون شامل جزئیاتی از حوادث تاریخی قرن هفدهم باشد بسیار جالب توجه و مطالعه آن دلپذیر است. (یادداشت مترجم)